Varistör Nedir, Nasıl Seçilir?

Varistör (MOV), üzerindeki gerilim belirli bir eşiği aştığında direnci hızla düşen ve fazla enerjiyi üzerine çeken koruma elemanıdır. Yıldırım, motor anahtarlama ve şebeke darbelerine karşı ilk savunma hattıdır.

Kısaca: 220 V şebekede genellikle 275 V sınıfı varistör kullanılır. Seçimde üç değere bakılır: çalışma gerilimi, kenetleme gerilimi ve joule cinsinden enerji kapasitesi. Gövde çapı büyüdükçe (7, 10, 14, 20 mm) yutulan enerji artar.

Varistörün en önemli özelliği yorulmasıdır. Her darbede biraz yıpranır; sızıntı akımı artar, ısınır ve sonunda kısa devre olarak bozulabilir. Bu nedenle varistör her zaman bir sigortanın arkasına konur.

Temel değerler

Değer	Anlamı	Tipik
V_RMS	Sürekli çalışma gerilimi	220 V için 275 V
V_DC	DC çalışma gerilimi	12 V hat için 18-20 V
V_1mA	Varistör gerilimi	275 V için ~430 V
V_C	Kenetleme gerilimi	Cihazın dayanacağı sınır
I_max	Tepe darbe akımı	2-10 kA (çapa göre)
W_tm	Enerji kapasitesi	20-400 J
Gövde çapı	Dayanım göstergesi	7 / 10 / 14 / 20 mm

Varistör gerilimini çok düşük seçmek onu hızla bitirir. Şebeke gerilimi zaman zaman normalin üzerine çıkar. Çalışma gerilimi şebekeye çok yakın seçilirse varistör her yükselmede iletmeye başlar, ısınır ve aylar içinde yorulur. 220 V bir hat için doğru seçim 275 V sınıfıdır; 250 V ve altı sık arızalanır.

Seçim kriterleri

Varistör seçiminde koruma seviyesi ile ömür arasında denge kurulur.

Çalışma gerilimi: Şebeke etkin geriliminin en az %20 üzerinde olmalıdır.

Kenetleme gerilimi: Korunan cihazın dayanabileceği gerilimin altında kalmalıdır; aksi halde varistör iletse bile cihaz zarar görür.

Enerji kapasitesi: Şehir şebekesinde 14 mm gövde çoğu iş için yeterlidir; yıldırım riski yüksek bölgelerde 20 mm tercih edilir.

Tepki süresi: Varistörler 25 ns mertebesinde tepki verir; çok hızlı darbeler için TVS diyot ile birlikte kullanılır.

Sızıntı akımı: Normalde mikroamper seviyesindedir; artması yorulmanın işaretidir.

Termal koruma: Isınınca hattı kesen termal kesicili varistörler daha güvenlidir.

Bağlantı noktası: Faz-nötr arası temel korumadır; tam koruma için faz-toprak ve nötr-toprak da eklenir.

Varistör neden bir sigortanın arkasına konulur?

Varistör tek kullanımlık değildir ama sınırsız da değildir. Her darbede metal oksit yapısında kalıcı değişim olur; sızıntı akımı yavaşça artar. Bu artış sıcaklığı yükseltir, sıcaklık sızıntıyı daha da artırır ve süreç kendini besleyen bir döngüye dönüşür. Sonunda varistör kızarır, gövdesi çatlar ve çoğu zaman kısa devre biçiminde bozulur. Sonuç: Şebekeye doğrudan bağlı kısa devre olmuş bir eleman yangına yol açabilir. Bu nedenle varistör mutlaka bir sigortanın veya termal kesicinin arkasına konulur. Kaliteli parafudurlarda ayrıca bir durum penceresi bulunur: yeşilden kırmızıya dönen gösterge varistörün bittiğini bildirir.

Kullanım alanları

Güç kaynağı girişi: Faz-nötr arası 275 V, 14 mm
Priz ve akım korumalı priz: Üç yönlü koruma
Motor ve röle kontakları: Anahtarlama darbelerini bastırma
LED sürücü ve armatür: Şebeke darbelerine karşı
Otomotiv 12 V hat: Alternatör atmasına (load dump) karşı
Sinyal hatları: Düşük gerilimli özel varistörler
Pano girişi: Parafudur ile birlikte kademeli koruma

Sık yaşanan sorunlar

Varistör patladı veya kararmış

Kapasitesinin üzerinde bir darbe almış ya da yorulmuştur. Yenisi takılmadan önce gerilim sınıfı doğrulanmalıdır; düşük seçilen varistör kısa sürede tekrar bozulur.

Cihaz korumaya rağmen bozuldu

Kenetleme gerilimi cihazın dayanımından yüksektir. Varistör iletmiş ama gerilimi yeterince düşürememiştir; daha düşük kenetlemeli model veya ek TVS gerekir.

Sigorta sürekli atıyor

Varistör kısa devre olmuştur. Elemanı ölçün: sağlam varistör ohmmetrede sonsuz direnç gösterir.

Varistör ısınıyor

Sızıntı akımı artmıştır; eleman ömrünün sonuna gelmiştir. Isınan varistör hemen değiştirilmelidir.

Koruma çalışmıyor gibi

Varistör bağlantı noktası yanlıştır. Faz-nötr arasına bağlı bir varistör, toprak üzerinden gelen darbeye karşı koruma sağlamaz.

Bağlantı ve bakım

Varistör basit bir elemandır ancak yanlış bağlandığında koruma sağlamaz.

Bağlantı: Korunacak devreye paralel bağlanır; seri bağlanmaz.

Kablo uzunluğu: Bağlantı uçları mümkün olduğunca kısa olmalıdır; uzun uçların endüktansı koruma etkisini azaltır.

Kademeli koruma: Pano girişinde parafudur, cihaz girişinde varistör kullanmak en etkili yapıdır.

Test: Devreden ayrılan sağlam bir varistör ohmmetrede açık devre okur; düşük direnç bozulmayı gösterir.

Değişim: Büyük bir yıldırım olayından sonra varistörler gözle sağlam görünse de kontrol edilmelidir.

TVS diyot farkı: TVS daha hızlı ve hassas kenetler ama enerji kapasitesi çok düşüktür; ikisi birlikte kullanılır.

Ortam: Nem ve yüksek sıcaklık yorulmayı hızlandırır.

Sıkça Sorulan Sorular

Varistör ne işe yarar?

Üzerindeki gerilim eşiği aştığında direnci düşerek fazla enerjiyi üzerine çeker. Yıldırım ve anahtarlama darbelerinden devreyi korur.

220 V için kaç voltluk varistör seçmeliyim?

275 V sınıfı kullanılır. Şebeke gerilimine çok yakın seçilen varistör her yükselmede iletir, ısınır ve aylar içinde yorulur.

Kenetleme gerilimi nedir?

Varistör iletime geçtiğinde uçlarında kalan gerilimdir. Bu değer korunan cihazın dayanabileceği sınırın altında olmalıdır.

Varistör kaç darbe dayanır?

Belirli bir sayı yoktur; her darbede biraz yıpranır. Sızıntı akımı arttıkça ısınır ve sonunda genellikle kısa devre olarak bozulur.

Neden sigorta arkasına konulur?

Bozulduğunda kısa devre olabilir. Şebekeye doğrudan bağlı kısa devre bir eleman yangın riski taşır; sigorta veya termal kesici zorunludur.

Varistör nasıl test edilir?

Devreden ayrılıp ohmmetre ile ölçülür. Sağlam varistör açık devre gösterir; düşük direnç okunuyorsa eleman bozulmuştur.

Gövde çapı neyi belirler?

Yutabildiği enerjiyi belirler. 7 mm küçük devrelerde, 14 mm genel şebeke kullanımında, 20 mm yıldırım riski yüksek yerlerde tercih edilir.

Seri mi paralel mi bağlanır?

Korunacak devreye paralel bağlanır. Bağlantı uçları kısa tutulmalıdır; uzun uçların endüktansı koruma etkisini belirgin azaltır.

TVS diyot ile farkı nedir?

TVS daha hızlı ve daha keskin kenetler ancak enerji kapasitesi düşüktür. Varistör büyük enerjiyi yutar; ikisi birlikte kademeli koruma sağlar.

Isınan varistör ne anlama gelir?

Sızıntı akımı artmıştır ve eleman ömrünün sonuna gelmiştir. Isınan varistör beklenmeden değiştirilmelidir.

Nereden temin edilir?

Varistör seçiminde çalışma gerilimi, kenetleme gerilimi ve enerji kapasitesi birlikte değerlendirilmelidir. Varistörleri Komponentci.net varistör kategorisinde, sigorta ve yuvalarını sigorta ve yuvaları kategorisinde bulabilirsiniz.