Yıldırım ve Şebeke Darbelerinden Korunma

Cihazları yakan çoğu darbe yıldırımın kendisi değildir. Uzaktaki bir deşarjın hatta bindirdiği gerilim ve şebeke anahtarlamaları daha sık zarar verir.

Kısaca: Koruma varistör temellidir. Normalde yalıtkan davranır, gerilim sınırı aşınca iletken olup fazla enerjiyi toprağa akıtır.

Topraklama olmadan koruma çalışmaz. Yutulan enerjinin gidecek bir yolu olması gerekir; topraksız prizde koruma büyük ölçüde işlevsizdir.

Darbe nereden gelir

Kaynak	Tipik etki	Sıklık
Yakına düşen yıldırım	Binlerce volt, ağır hasar	Nadir ama yıkıcı
Uzaktaki yıldırım	Hatta endüklenen darbe	En yaygın hasar nedeni
Şebeke anahtarlaması	Yüzlerce volt sıçrama	Sık
Büyük motor kalkışı	Ani gerilim çukuru ve sıçrama	Sanayi yakınında sık
Nötr kopması	Sürekli aşırı gerilim	Nadir, çok zararlı
Jeneratör devreye girişi	Dengesiz gerilim	Kesinti sonrası
Telefon ve anten hattı	Darbe bu yoldan da girer	Gözden kaçar

Varistör bir gerilim bekçisidir. Normal çalışma geriliminde direnci çok yüksektir ve devrede yokmuş gibi durur. Gerilim eşiği aştığında direnci ani biçimde düşer ve fazla enerjiyi kendi üzerinden geçirerek cihaza ulaşmasını engeller. Bu işlem sırasında varistör ısınır ve yıpranır; her darbe onu biraz daha zayıflatır. Bu nedenle akım korumalı prizler ömürlüdür ve zamanla değiştirilmelidir.

Koruma katmanları

Tek bir cihaz her darbeyi durduramaz; koruma katmanlıdır.

1. Bina girişi: Parafudr ana panoda en büyük enerjiyi karşılar.

2. Alt pano: Orta sınıf koruma kalan enerjiyi düşürür.

3. Priz seviyesi: Akım korumalı priz son katmandır.

4. Veri hatları: Anten ve ethernet girişleri ayrıca korunur.

5. Topraklama: Tüm katmanların ortak şartıdır.

6. Fiziksel ayırma: Fırtınada fişi çekmek en kesin korumadır.

7. Yedekleme: Veri kaybı riskine karşı düzenli yedek alınır.

Akım korumalı priz ile parafudr farkı ve koruma ne zaman biter

İkisi aynı işi farklı ölçekte yapar. Parafudr, bina ana panosuna takılan ve çok yüksek enerjili darbeleri karşılayan cihazdır; sınıflara ayrılır ve doğrudan yıldırım akımına dayanacak tipleri vardır. Akım korumalı priz ise son savunma hattıdır ve yalnızca geride kalan küçük darbeleri temizler. Bu yüzden priz tipi bir koruma, binaya düşen yıldırıma karşı tek başına yeterli değildir. Koruma sessizce biter: Varistör her darbede biraz daha yıpranır ve bir noktadan sonra koruma sağlamaz hale gelir. Kötü olan şudur: priz çalışmaya devam eder, cihazlar normal şekilde beslenir ve kullanıcı korunduğunu sanır. İyi modellerde bunun için bir koruma gösterge ışığı bulunur; ışık sönmüşse priz artık yalnızca bir uzatma kablosudur. Değişim zamanı: Bölgede şiddetli bir fırtına yaşandıysa ya da priz birkaç yıldır kullanılıyorsa yenilenmesi doğru olur. Nötr kopması ayrı bir tehlikedir: Bu durumda gerilim mikrosaniyeler değil dakikalarca yüksek kalır. Varistör bu kadar uzun süreli enerjiyi yutamaz, ısınır ve kendisi yanabilir. Sürekli aşırı gerilime karşı gerilim koruma rölesi gerekir; bu cihaz sınır aşıldığında hattı tamamen keser. En kesin yöntem hâlâ basittir: Şiddetli fırtınada hassas cihazların fişi ve anten kablosu çekilir.

Gözden kaçan giriş yolları

Anten kablosu: Çatıdaki anten doğrudan hedeftir
Telefon hattı: Modem bu yoldan zarar görür
Ethernet kablosu: Binalar arası çekimde riskli
Uydu kablosu: Topraklaması çoğu zaman eksiktir
Kamera hatları: Dış mekândan içeri darbe taşır
Kapı zili tesisatı: Dış duvarda uzun hat
Su ve gaz boruları: Potansiyel dengeleme gerekir

Sık yapılan hatalar

Topraksız prizde koruma beklemek

Yutulan enerjinin gidecek yolu yoksa varistör iş göremez.

Koruma ışığını kontrol etmemek

Işık sönmüş priz yalnızca uzatma kablosudur.

Sadece priz korumasına güvenmek

Binaya düşen yıldırım için pano seviyesinde koruma gerekir.

Anten kablosunu korumasız bırakmak

Darbe elektrik hattından değil anten kablosundan da girer.

Aşırı gerilimi kaçak akım rölesine bırakmak

Kaçak akım rölesi farklı bir tehlikeye karşı korur, darbeyi durdurmaz.

Fırtına öncesi ve sonrası

Fırtına yaklaşırken

Hassas cihazların fişi ve anten kablosu çekilir. Bu, hiçbir cihazın sağlayamadığı kesin korumadır.

Fırtına sırasında

Kablolu cihazlara dokunulmaz, prize takma çıkarma yapılmaz.

Fırtına sonrası

Koruma gösterge ışıkları kontrol edilir; sönmüşse değiştirilir.

Cihaz açılmıyorsa

Önce sigorta ve besleme katı kontrol edilir; darbe genellikle giriş katını vurur.

Sıkça Sorulan Sorular

Cihazlarımı yıldırımdan nasıl korurum?

Koruma katmanlıdır: ana panoda parafudr, priz seviyesinde akım korumalı priz ve sağlam bir topraklama birlikte gerekir.

Varistör nasıl çalışır?

Normal gerilimde yalıtkan gibi davranır. Gerilim sınırı aşınca direnci ani düşer ve fazla enerjiyi kendi üzerinden toprağa akıtır.

Akım korumalı priz yeterli mi?

Son savunma hattıdır ve küçük darbeleri temizler. Binaya düşen yıldırım için pano seviyesinde koruma da gerekir.

Koruma prizinin ömrü var mı?

Vardır. Varistör her darbede yıpranır. Koruma bittiğinde priz çalışmaya devam eder ama artık korumaz.

Korumanın bittiğini nasıl anlarım?

İyi modellerde koruma gösterge ışığı bulunur. Işık sönmüşse priz yalnızca bir uzatma kablosu haline gelmiştir.

Topraksız prizde koruma çalışır mı?

Büyük ölçüde işlevsiz kalır. Yutulan enerjinin akıtılacağı bir yol olmadan varistör görevini yapamaz.

Darbe sadece elektrik hattından mı gelir?

Hayır. Anten, uydu, telefon ve ethernet kabloları da darbe taşır. Bu hatlar da ayrıca korunmalıdır.

Nötr kopması neden daha tehlikeli?

Aşırı gerilim mikrosaniyeler değil dakikalarca sürer. Varistör bu enerjiyi yutamaz; gerilim koruma rölesi gerekir.

Kaçak akım rölesi darbeye karşı korur mu?

Korumaz. Kaçak akım rölesi insana zarar verebilecek kaçak akımlara karşıdır; aşırı gerilimi durdurmaz.

En kesin koruma yöntemi nedir?

Şiddetli fırtına öncesi hassas cihazların fişini ve anten kablosunu çekmektir. Hiçbir cihaz bu kadar kesin koruma sağlamaz.

Nereden temin edilir?

Koruma seçiminde varistör değeri ve priz kalitesi birlikte değerlendirilmelidir. Varistörleri Komponentci.net varistör kategorisinde, prizleri prizler kategorisinde bulabilirsiniz.